Liczba stron: 368
Oprawa: miękka ze skrzydełkami
Premiera: 6 listopada 2026 rok
Historia rodziny może czasami powiedzieć o całym kraju więcej niż niejedna kronika społeczna. Wystarczy przyjrzeć się temu, co dzieje się za zamkniętymi drzwiami, jakie historie przekazują sobie kolejne pokolenia i co pozostaje niewypowiedziane. W debiutanckiej powieści Becky Manawatu rodzinny dramat staje się właśnie takim punktem wyjścia do opowieści o współczesnej Nowej Zelandii, jej maoryskich korzeniach i ludziach próbujących odnaleźć własne miejsce w świecie naznaczonym dawnymi krzywdami.
Sam tytuł jest znaczący. W języku maoryskim auē to wykrzyknienie wyrażające smutek, żal, ból i lament. Można usłyszeć w nim zarówno jęk człowieka doświadczającego cierpienia, jak i rozpaczliwy głos kogoś, kto nie potrafi już dłużej milczeć. To dobry klucz do powieści Manawatu, choć nie wyczerpuje jej znaczenia. Bo obok bólu znajdziemy tutaj również humor, dziecięcą wyobraźnię, muzykę i nieoczywiste gesty solidarności. Autorka nie próbuje przekonywać, że cierpienie uszlachetnia ani że każdą krzywdę można naprawić. Interesuje ją raczej to, co pozostaje z człowieka, kiedy rozpadają się więzi, które miały zapewniać mu bezpieczeństwo.
Zanim przyjrzymy się bohaterom, spróbuję zatrzymać się przy miejscu, w którym rozgrywa się ich historia. Nowa Zelandia, nazywana przez Maorysów Aotearoą, często funkcjonuje w europejskiej wyobraźni jako odległy, niemal baśniowy kraj. Kojarzy się z monumentalnymi krajobrazami, oceanem, górami i niezwykłą przyrodą. Becky Manawatu pokazuje jednak inną rzeczywistość. Jej Nowa Zelandia nie przypomina turystycznego folderu. To przestrzeń codziennych zmagań, społecznych nierówności, rodzinnych konfliktów i historii, która wciąż oddziałuje na życie współczesnych mieszkańców.
Autorka pochodzi z Waimangaroa na zachodnim wybrzeżu Wyspy Południowej i jest związana z iwi Ngāi Tahu, Ngāti Māmoe oraz Waitaha. Jej związki z tym regionem nie są jedynie biograficznym szczegółem. W Auē krajobraz pozostaje ściśle związany z doświadczeniem bohaterów. Morze, ziemia i rozległe przestrzenie nie pełnią funkcji dekoracyjnej. Są częścią świata, do którego postacie należą, nawet jeśli próbują od niego uciec.
W maoryskiej kulturze ziemia nie jest jedynie przestrzenią, którą człowiek zamieszkuje lub posiada. Jest częścią jego pochodzenia i historii. Pojęcie whenua oznacza zarówno ziemię, jak i łożysko, co dobrze oddaje tę szczególną więź między miejscem a życiem. W powieści Manawatu nabiera to dodatkowego znaczenia. Bohaterowie mogą opuszczać swoje domy, próbować uciekać od rodzinnych zobowiązań i szukać nowego początku, ale nie oznacza to zerwania z tym, co ich ukształtowało.
Manawatu potrafi wykorzystać tę zależność bez nadmiernego objaśniania jej czytelnikowi. Nie buduje przewodnika po maoryskiej kulturze i nie traktuje lokalnych tradycji jako egzotycznego dodatku. Pozwala im współtworzyć narrację. Dzięki temu Aotearoa nie jest tylko miejscem akcji, ale jednym z ważniejszych wymiarów całej powieści.
Szczególnie interesująca jest relacja między braćmi, których drogi po rodzinnej tragedii rozchodzą się w przeciwnych kierunkach. Taukiri wybiera ucieczkę, ale oddalenie nie przynosi mu oczekiwanego uwolnienia. Ari zostaje w świecie, którego reguł nie rozumie i w którym musi nauczyć się funkcjonować bez poczucia bezpieczeństwa. Jeden próbuje odciąć się od przeszłości, drugi dopiero zaczyna odkrywać jej znaczenie. Manawatu nie traktuje jednak żadnego z nich jako prostego przeciwieństwa drugiego. Ich historie pokazują raczej dwa różne sposoby reagowania na doświadczenie, które przekracza możliwości młodego człowieka.
To rozwiązanie ma znaczenie większe niż czysto fabularne. Bohaterowie nie dysponują pełną wiedzą o sobie nawzajem. Nie rozumieją wszystkich decyzji rodziców, nie potrafią właściwie nazwać własnych emocji, a przeszłość często znają jedynie z opowieści lub domysłów. W rodzinie, w której tak wiele pozostaje niewypowiedziane, milczenie staje się kolejnym sposobem przekazywania krzywdy.
Spojrzeć na tę historię należy również przez pryzmat maoryskiego pojęcia whakapapa. Zwykle tłumaczy się je jako genealogię lub rodowód, ale jego znaczenie jest znacznie szersze. Obejmuje sieć relacji łączących człowieka z przodkami, rodziną, społecznością, ziemią i światem przyrody. Pochodzenie nie jest tutaj wyłącznie informacją o tym, kim byli rodzice. Stanowi część odpowiedzi na pytanie, kim jesteśmy i do jakiej wspólnoty należymy.
Nie oznacza to jednak, że Manawatu traktuje pochodzenie jako wyrok. Pojawia się tu kolejny ważny kontekst kulturowy – whānau, czyli rodzina rozumiana szerzej niż wyłącznie biologiczne pokrewieństwo. Więzi mogą powstawać również poprzez wspólnotę, troskę i odpowiedzialność. Relacja Ariego z sąsiadką Beth i jej ojcem Tomem nabiera w tym świetle szczególnego znaczenia. Pokazuje, że rodzina nie zawsze jest tym, co otrzymujemy przy narodzinach. Czasami staje się tym, co budujemy z innymi ludźmi, często bardzo powoli i mimo wcześniejszych rozczarowań.
Powieść Manawatu można umieścić w szerszym nurcie nowozelandzkiej literatury podejmującej temat społecznych nierówności, przemocy i maoryskiej tożsamości. Nie jest to jednak tradycja jednorodna. Jej ważne dzieła różnią się zarówno sposobem opowiadania, jak i spojrzeniem na relacje między kulturą, historią a współczesnością.
W tym miejscu można wspomnieć dwa nazwiska – Witi Ihimaera i Patricia Grace, których twórczość odegrała ważną rolę w rozwoju współczesnej literatury maoryskiej i jest częściowo dostępna po polsku. Ich książki pomagały przesuwać perspektywę z opowiadania o Maorysach jako przedmiocie obserwacji ku literaturze, w której sami stają się podmiotami własnych historii. To istotna zmiana, szczególnie jeśli pamiętamy o kolonialnej przeszłości Nowej Zelandii, utracie ziemi, polityce asymilacyjnej i konsekwencjach osłabiania tradycyjnych struktur społecznych.
„Auē” podejmuje część tych tematów, ale nie jest prostym powtórzeniem wcześniejszych opowieści. Manawatu interesuje się przede wszystkim tym, jak wielkie procesy historyczne przenikają do codzienności. Nie próbuje wyjaśnić każdego rodzinnego dramatu kolonializmem ani nie sprowadza bohaterów do reprezentantów określonej grupy społecznej. Pokazuje raczej, że osobiste doświadczenia nie powstają w próżni. Na ich kształt wpływają warunki życia, historia społeczności, dostępne możliwości i relacje, w których człowiek dorasta.
„Auē” nie jest wyłącznie powieścią realistyczną. W jej strukturze pojawiają się elementy duchowe, baśniowe i niemal gotyckie. Zmarli nie zostają całkowicie wykluczeni ze świata żywych, dziecięca wyobraźnia miesza się z rzeczywistością, a niektóre obrazy powracają z siłą symboli. W ten sposób książka nie zamyka się w społecznej diagnozie, lecz pozostawia przestrzeń dla tego, co trudne do racjonalnego uporządkowania.
Jednym z najciekawszych wymiarów powieści jest obecność języka maoryskiego. Nie chodzi jedynie o pojedyncze słowa, nazwy czy zwroty wplecione w anglojęzyczną narrację. Istotniejsze jest to, że język staje się nośnikiem określonego sposobu rozumienia świata.
Wrócić wypada do pojęć whenua, whakapapa i whānau. Każde z nich obejmuje znaczenia, których nie da się w pełni zamknąć w jednym polskim odpowiedniku. Podobnie jest z whakamā, często tłumaczonym jako wstyd. To doświadczenie może wiązać się z zakłopotaniem, upokorzeniem, poczuciem utraty twarzy czy społecznym zawstydzeniem. W kontekście powieści zastanawiać się można, jak taki wstyd wpływa na bohaterów. Czy pozwala im mówić o krzywdzie, czy przeciwnie, zamyka ich w milczeniu i utrudnia szukanie pomocy?
Pojęć tych nie należy traktować jak słownikowych ciekawostek. Ich obecność przypomina, że czytelnik wkracza do świata, którego nie zna w całości i którego nie musi w pełni oswoić. Literatura nie zawsze powinna tłumaczyć wszystko na język odbiorcy. Czasami jej siła polega na pozostawieniu pewnych znaczeń w ich własnym kulturowym otoczeniu.
W tym sensie tytułowe „Auē” również nabiera dodatkowej głębi. To nie tylko nazwa emocji, lecz także dźwięk. Krzyk, lament, jęk. Coś, co pojawia się przed uporządkowaną opowieścią, zanim człowiek znajdzie słowa pozwalające wyjaśnić własne doświadczenie. Zapytać więc można, czy cała powieść nie jest właśnie próbą nadania kształtu temu, co początkowo pozostaje jedynie bólem.
Wśród najbardziej przejmujących elementów książki znajduje się sposób, w jaki Manawatu przedstawia dziecięcą wyobraźnię. Ari nie jest wyłącznie biernym obserwatorem przemocy dorosłych. Próbuje tworzyć własne sposoby oswajania rzeczywistości, a jego relacja z Beth pokazuje, jak wielką rolę mogą odgrywać fantazja, zabawa i wspólne wymyślanie historii.
Szczególnie wymowny jest motyw plastrów. Ari przykleja je nie tylko na rzeczywiste skaleczenia, ale również na miejsca, które nie zostały fizycznie zranione. To prosty gest, a zarazem niezwykle pojemna metafora. Dziecko próbuje w ten sposób opatrzyć coś, czego nie potrafi nazwać i czego nie da się zobaczyć. Rany psychiczne stają się równie realne jak te na skórze, nawet jeśli dorośli nie chcą ich dostrzegać.
Manawatu nie idealizuje przy tym dzieciństwa. Ari i Beth bywają przekorni, zabawni, uparci, a ich sposób myślenia potrafi zaskakiwać. Humor nie jest dodatkiem rozładowującym napięcie, lecz ważnym elementem świata przedstawionego. Dzięki niemu bohaterowie zachowują własną podmiotowość i nie stają się wyłącznie ofiarami, których cierpienie ma poruszyć czytelnika.
Równie istotna jest obecność muzyki, ptaków i morza. Motywy te powracają w różnych momentach opowieści, zmieniając znaczenie wraz z perspektywą bohaterów. Ocean może oznaczać wolność, oczyszczenie, ale również niebezpieczeństwo i pragnienie zniknięcia. Muzyka pozwala wyrazić to, czego nie da się wypowiedzieć wprost. Natura nie jest przy tym jednoznacznym schronieniem i nie rozwiązuje ludzkich problemów, lecz pozostaje częścią świata, w którym człowiek próbuje odnaleźć własne miejsce.
„Auē” nie daje łatwych odpowiedzi. Nie proponuje prostego podziału na winnych i niewinnych, dobrych i złych. Pokazuje ludzi uwikłanych w przeszłość, którzy sami nie zawsze potrafią rozpoznać źródła swoich decyzji. Przemoc, uzależnienia, wstyd i społeczne wykluczenie tworzą rzeczywistość, w której nawet najprostsze gesty bliskości okazać się mogą niezwykle trudne.
A jednak powieść nie jest pozbawiona nadziei. Nie wynika ona z przekonania, że wszystko można naprawić ani że miłość automatycznie przezwycięża krzywdę. Jej źródłem jest raczej obecność drugiego człowieka. Beth i Tom pokazują, że troska nie musi wynikać z biologicznego pokrewieństwa, że odpowiedzialność można przyjąć dobrowolnie i że czasami wystarczy ktoś, kto nie odwróci wzroku, by pojawiła się możliwość innego życia.
Becky Manawatu stworzyła powieść, którą czytać można na wielu poziomach. Jako historię rodziny naznaczonej przemocą, jako opowieść o maoryskiej tożsamości, jako literacką refleksję nad kolonialnym dziedzictwem, ale również jako książkę o pamięci i granicach ludzkiego zrozumienia. Jej siła tkwi w tym, że żadna z tych perspektyw nie unieważnia pozostałych.
Najbardziej interesuje jednak pytanie, które pozostaje po zamknięciu książki: czy jesteśmy skazani na powtarzanie historii, którą odziedziczyliśmy? Czy można zachować więź z własnym pochodzeniem, nie przejmując wszystkich jego ran? Manawatu jednoznacznej odpowiedzi nie udziela. Pokazuje natomiast, że przeszłości nie da się po prostu wymazać, ale nie musi ona również rozstrzygać o wszystkim, co wydarzy się później.
I może właśnie dlatego tytułowy krzyk nie jest wyłącznie głosem rozpaczy. Jest również przypomnieniem, że cierpienie potrzebuje świadków, a człowiek nie powinien zostawać z nim sam. W świecie Auē nie każda rana może zostać zagojona i nie każda historia kończy się pojednaniem. Czasami jednak pojawia się ktoś, kto wyciąga rękę, przykleja plaster na niewidzialne skaleczenie i po prostu zostaje. To niewiele wobec ciężaru całej przeszłości, lecz być może właśnie od takich gestów zaczyna się jej zmiana.
Książka otrzymana w ramach współpracy barterowej.
