Recenzja „Autobiografia mojej matki” Jamaica Kincaid

Wydawca: Państwowy Instytut Wydawniczy

Liczba stron: 157

Oprawa: twarda z obwalutą

 

Tłumaczenie: Ewa Horodyska

 

Premiera: 1998 rok

Co roku, gdy zbliża się październik i rośnie giełda nazwisk przed literacką Nagrodą Nobla, w zestawieniach bukmacherów regularnie pojawia się Jamaica Kincaid. Obok niej wymienia się także Can Xue, Anne Carson czy Maryse Condé. I za każdym razem część polskich czytelników zadaje sobie to samo pytanie – kim jest ta pisarka?

Czy Jamaica Kincaid dostanie Nobla?

Można odnieść wrażenie, że polski rynek wydawniczy dawno przestał interesować się jej twórczością. A szkoda. Ostatnia (i właściwie jedyna) jej powieść wyszła u nas w 1998 roku nakładem PIW-u. Była to „Autobiografia mojej matki” w świetnym przekładzie Ewy Horodyskiej. Od tamtej pory wokół pisarki w Polsce panuje cisza. Tymczasem na świecie od dekad uchodzi za jedną z najważniejszych autorek literatury karaibskiej i postkolonialnej. Jeśli Akademia Szwedzka postawi na zaskoczenie, tak jak zrobiła to chociażby w przypadku Louise Glück czy Abdulrazaka Gurnaha, Jamaica Kincaid i Nobel mogą wreszcie sprawić, że polscy wydawcy odkurzą jej prozę.

Kim jest bohaterka „Autobiografii mojej matki”?

Wbrew temu, co sugeruje jej artystyczny pseudonim, pisarka nie pochodzi z Jamajki. Urodziła się na Antigui jako Elaine Potter Richardson, a akcję „Autobiografii mojej matki” osadziła na Dominice — wyspie, z której pochodziła jej matka. To fikcyjna, choć silnie zakorzeniona w historii Karaibów opowieść o Xueli Claudette Richardson, córce kobiety pochodzącej od rdzennej ludności wyspy i ojca o mieszanym afrykańsko-szkockim pochodzeniu. Książkę otwiera bardzo mocne zdanie: „Moja matka zmarła w chwili moich narodzin i dlatego przez całe życie nic nie oddzielało mnie od wieczności”. Tak więc matka umiera, a ojciec – strażnik więzienny i drobny cwaniak – oddaje małą Xuelę na wychowanie pracującej dla niego praczce. Traktuje dziecko dosłownie jak tobołek z brudnymi ubraniami. Dziewczynka dorasta w świecie, w którym od nikogo nie dostaje miłości, ale też szybko uczy się, że brak miłości to nie tragedia, tylko stan naturalny.

Kolonializm, obojętność i nihilistyczne fatum

Kincaid tworzy świat przesiąknięty cichym okrucieństwem, wykorzenieniem i spuścizną po Imperium Brytyjskim. Jej bohaterka nie jest bierna, ale wie, że los nie ma jej do zaoferowania nic dobrego. Zamiast budować tradycyjną fabułę z dialogami, autorka serwuje nam hipnotyzujący, nostalgiczny strumień świadomości. Dodam, że to strumień o niesamowitej sensoryczności. „Autobiografia mojej matki” pachnie wilgotną ziemią i deszczem, rozgrzanym ciałem, owocami nerkowca i migdałami. To świat gęsty od zapachów i kolorów, ale pod tą zmysłową warstwą kryje się głęboki nihilizm i trauma. Kincaid pokazuje, jak kolonializm zatruwa relacje między ludźmi – uczy ich nieufności nawet wobec własnych sąsiadów i braci.

Feminizm, ciało i radykalny wybór

Równie ważny jest tu wątek feministyczny. Xuela obserwuje kobiety wokół siebie (matki, macochy, żony), które stosują strategię przetrwania w patriarchalnym świecie. Gdy trafia pod dach państwa LaBatte, pani domu niemal sama szyje jej suknię i przysposabia ją na kochankę własnego męża, byle tylko dziewczyna urodziła im dziecko. Kiedy Xuela zachodzi w ciążę, ucieka i dokonuje brutalnej, bolesnej aborcji. Dwa dni w wulkanie bólu stają się dla niej momentem założycielskim. Decyduje, że nigdy nie zostanie matką i nie wyda na ten okrutny świat kolejnej ofiary. To akt odzyskania własnego ciała i własnej woli.

Dlaczego warto po nią sięgnąć?

Gdyby połączyć gęsty od zapachów i bujnej przyrody język Gabriela Garcíi Márqueza z chłodnym, nihilistycznym i brutalnym światopoglądem Cormaca McCarthy’ego, otrzymalibyśmy właśnie „Autobiografię mojej matki”. To proza piękna jak karaibski krajobraz, ale beznamiętna i twarda jak głaz. Nie przez przypadek bywa porównywana do „Szerokiego Morza Sargassowego” Jean Rhys czy „Umiłowanej” Toni Morrison.

Czy Jamaica Kincaid dostanie Nobla? Czas pokaże. Ale bez względu na decyzję Szwedzkiej Akademii, „Autobiografia mojej matki” pozostaje jedną z najbardziej przejmujących, brutalnych i zmysłowych opowieści o samotności, jakie napisano w XX wieku. Czas, aby polscy czytelnicy dostali ją z powrotem.

Recenzja „Opowieść jesienna” Tommaso Landolfi

Wydawca: Officyna

Liczba stron: 128

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

 

Tłumaczenie: Anna Wasilewska

 

Premiera: wrzesień 2026 rok

Rok 1946 we włoskiej literaturze to czas neorealizmu. Pisarze skrupulatnie rozliczali historię, opisywali partyzantkę i pokazywali wojenne rany w sposób niemal dokumentalny. Tymczasem Tommaso Landolfi usiadł w swoim rodzinnym domu i stworzył rzecz zupełnie osobną. „Opowieść jesienna” nosi wprawdzie pewne ślady historycznego konkretu. Mamy przecież ściganego żołnierza, wojenny chaos i przemykające w tle wojska. To wszystko tworzy jednak tylko ramę. Prawdziwa akcja bardzo szybko ucieka z pola walki i przenosi się w rejon mrocznej, odrealnionej fantastyki, w której wyraźnie słychać echa prozy Edgara Allana Poego czy późniejszych powieści Shirley Jackson.

Główny bohater to uciekinier, prawdopodobnie partyzant lub dezerter, który szuka schronienia w lasach. Trafia na stary, opuszczony dwór arystokratyczny. Wkracza do niego trochę siłą, szukając jedynie dachu nad głową przed deszczem i pościgiem. Bardzo szybko okazuje się jednak, że ten dom nie jest zwykłym budynkiem. To architektoniczny potwór.

Landolfi zasypuje nas detalami. Opisuje podniszczone meble, stare ubiory, ciasne korytarze, przejścia w murach i stropy. Im więcej szczegółów dostajemy, tym mniej rozumiemy z planu tej posiadłości. Pisarz stosuje tu zabieg niezwykły, a mianowicie używa precyzyjnego języka, by zasiać absolutną dezorientację. Dwór staje się niemożliwym do narysowania labiryntem, w którym bohater błądzi bez końca. Zamiast dającego bezpieczeństwo azylu, dom przeistacza się w pułapkę.

Ten wątek ma przejmujące tło biograficzne. Rodzinna posiadłość Landolfiego w Pico pod koniec wojny została dotkliwie zniszczona i rozgrabiona przez żołnierzy. Dla autora, który zresztą pisał tę książkę na zgliszczach, było to przeżycie wręcz dewastujące. Utrata rodowego gniazda nałożyła się w jego psychice na wczesną utratę matki, która zmarła, gdy pisarz miał około półtora roku. Dlatego końcowa scena w powieści nie jest zwykłym zwrotem akcji. Landolfi opisuje to zniszczenie jak masakrę ludzkiego ciała – dom krwawi, ma odsłonięte wnętrzności i rozszarpaną tkankę. To literackie przetworzenie traumy po utracie miejsca, które miało chronić przed światem.

Bardzo celny trop w odczytaniu tej przestrzeni podrzuca badacz Étienne Boillet. Odwołuje się on do mitu o Tezeuszu. W klasycznej opowieści bohater wchodzi do labiryntu z jasnym celem – chce zabić potwora i za wszelką cenę wydostać się na zewnątrz, do światła i do ludzi.

Bohater Landolfiego postępuje dokładnie odwrotnie. On nie szuka wyjścia. Świadomie i z rosnącą fascynacją schodzi coraz głębiej, w samą mroczną przestrzeń mitu. Świat zewnętrzny, ze swoją wojną, Historią i obowiązkiem, przestaje dla niego istnieć. Labirynt wprawdzie przeraża narratora, ale zarazem stanowi jedyną osłonę przed brutalnością rzeczywistości.

W samym centrum tej labiryntowej konstrukcji stoją dwie kobiety, które napędzają fabułę. Obie nazywają się tak samo – Lucia. Pierwsza z nich to zmarła żona właściciela dworu. Jej postać znamy początkowo tylko z portretu, który fascynuje bohatera. Z czasem ujawnia ona swoją mroczną naturę podczas przerażającej seansu nekromancji. To demoniczna dark lady, symbol zmysłowego pożądania, perwersji i złamania wszelkich zakazów.

Druga Lucia to jej córka. Wygląda identycznie jak matka, jest jej fizycznym sobowtórem, ale pod względem charakteru stanowi jej całkowite zaprzeczenie. Jest naiwna, czysta i dobra. Jej imię, pochodzące od łacińskiego luce (światło), nie jest przypadkowe. To ona na chwilę rozświetla ponure mroki posiadłości. Córka żyje jednak w cieniu straszliwej przeszłości. Jest uwięziona przez ojca, który widzi w niej reinkarnację zmarłej żony, a przy tym zostaje obciążona klątwą. Matka zapowiedziała bowiem przed śmiercią, że jeśli Lucia pokocha kogoś innego, ginie.

Przepowiednia spełnia się bezlitośnie. Gdy między bohaterem a dziewczyną rodzi się uczucie, do dworu wdzierają się obcy żołnierze. Lucia zostaje brutalnie zamordowana, a historia brutalnie wkracza w ten mityczny świat.

„Opowieść jesienna” nie była by jednak tym czym jest dla literatury, gdyby nie język. Znawcy Landolfiego wiedzą, że to pisarz, który uwielbiał groteskę, makabryczny humor, kpinę i złośliwą ironię. W tym utworze niemal całkowicie z tego rezygnuje. Powieść jest śmiertelnie poważna, ponura i napisana w tonie czystego, wręcz melodramatycznego tragizmu.

Autor, którego opowiadanie można było przeczytać w antologii „Opowieści niesamowite, t. 7: z języka włoskiego", używa przy tym języka stylizowanego na XIX-wieczną polszczyznę i włoszczyznę, pełnego archaizmów i wysmakowanych form. Badacze nazywają to czasem „lingwa-pelle” – językiem-skórą albo językiem-schronieniem. Działa on dokładnie tak samo jak sam dwór, a więc ma odgradzać pisarza od banału i brutalności czasów, w których przyszło mu żyć.

Finał utworu przynosi przejmujący akcent autobiograficzny. Po latach bohater wraca na ruiny posiadłości i sadzi na grobie Lucii krzew róż. W oryginale pojawia się słowo rosellina. To czytelny ukłon w stronę Rosiny, kuzynki Landolfiego, która opiekowała się nim po śmierci matki i również zmarła bardzo młodo, mając zaledwie 26 lat.

„Opowieść jesienna” okazuje się więc czymś znacznie więcej niż sprawnie napisanym horrorem gotyckim. To głęboka, podszyta autobiograficznym bolesnym doświadczeniem opowieść o niemożności ucieczki przed czasem, o stracie i próbie zaklinania rzeczywistości za pomocą literatury.

Książka otrzymana w ramach współpracy barterowej.   

Recenzja „Niezniszczalne lato Liliany” Cristina Rivera Garza

Wydawca: ArtRage

Liczba stron: 304

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

 

Tłumaczenie: Aleksandra Wiktorowska

 

Premiera: 7 września 2026 rok

Albert Camus napisał w słynnym fragmencie „Powrotu do Tipasy”: „W środku zimy w końcu odkryłem, że jest we mnie niezwyciężone lato”. Tytuł wyróżnionej Nagrodą Pulitzera 2024 (w kategorii autobiografia/wspomnienia) książki Cristiny Rivery Garzy („Niezniszczalne lato Liliany") wyciąga tę frazę z obszaru egzystencjalnej pociechy i rzuca ją w sam środek meksykańskiego piekła feminicidio.

Niezniszczalne lato Liliany – recenzja książki Cristiny Rivery Garzy 

„Niezniszczalne lato Liliany” nie przynosi jednak ani taniego ukojenia, ani tradycyjnego, pełnego suspensu true crime. Meksykańska pisarka i badaczka, wracając do morderstwa swojej dwudziestoletniej siostry z lipca 1990 roku, tworzy coś o wiele potężniejszego – wielogłosowy monolit pamięci, feministyczne śledztwo językowe oraz poruszający akt odzyskiwania podmiotowości z rąk oprawcy i bezdusznego państwa.

O czym jest „Niezniszczalne lato Liliany”? 

Dnia 16 lipca 1990 roku w Mieście Meksyk dwudziestoletnia studentka architektury, Liliana Rivera Garza, została uduszona we własnym łóżku. Sprawcą był jej były partner z czasów licealnych, Ángel González Ramos – mężczyzna, od którego bezskutecznie próbowała się uwolnić, a który po zbrodni po prostu rozpłynął się w powietrzu.

Kiedy w październiku 2019 roku – po niemal trzech dekadach – Cristina Rivera Garza przekracza progi meksykańskiej prokuratury, by odnaleźć akta sprawy nr 40/913/990-07, zderza się ze ścianą państwowej obojętności. Dokumenty zaginęły lub zostały zniszczone, biurokracja milczy, według późniejszych ustaleń i informacji przekazanych autorce mężczyzna podejrzewany o zabójstwo miał po ucieczce z Meksyku żyć w USA pod nazwiskiem Mitchell Angelo Giovanni. Autorka pokazuje, że w 1990 roku rodzina zmarłej została zamknięta w bańce wstydu, poczucia winy i ciszy.

Liliana Rivera Garza i historia przemocy, której nie nazwano 

Największą siłą tej książki jest obnażenie, jak wielką rolę w utrwalaniu przemocy odgrywa brak odpowiedniego języka. W 1990 roku meksykański kodeks karny nie znał jeszcze pojęcia feminicidio, a więc kobietobójstwa. Zostało ono wprowadzone do prawa federalnego dopiero w 2012 roku. Śmierć Liliany spychano wówczas do kategorii „zbrodni w afekcie”, sugerując – jak to zwykle bywa w patriarchacie – współodpowiedzialność ofiary („złe prowadzenie się”, „niewłaściwy partner”). Dziś, dzięki narzędziom psychologicznym i ruchowi feministycznemu, zachowania Ángela (stalking, chorobliwa kontrola, opłacanie ludzi, by śledzili ruchy dziewczyny) nazywamy po imieniu – była to przewidywalna, eskalująca przemoc partnerska.

Cristina Rivera Garza – pamięć zamiast true crime 

Imponuje to, że Rivera Garza nie pozwala mordercy zdominować tej narracji. Ángel pozostaje w tekście postacią z cienia – pozbawionym romantyzowania, nędznym kontrolerem. Autorka otwiera za to przechowywane przez 30 lat w domu rodziców kartonowe pudła i skrzynki, wydobywając z nich prywatne archiwum siostry.

Zamiast martwej fotografii z policyjnej kartoteki otrzymujemy żywą, wielowymiarową Lilianę. Dziewczynę, która namiętnie pływała i studiowała architekturę. Pisała listy na skrawkach papieru, serwetkach i w zeszytach Scribe kolorowymi atramentami, składając je w skomplikowane origami. Uwielbiała naklejki z Hello Kitty i piosenki Eugenii León. Bała się tradycyjnego małżeństwa, widząc w nim matrycę dla męskiej dominacji. Kochała, myliła się, żartowała i planowała przyszłość.

Autorka oddaje głos Lilianie poprzez jej własne zapiski oraz przejmujący dwugłos przyjaciół i rodziców. To rzadki przypadek literatury faktu, w którym forma (fragmentaryczna, pełna skoków czasowych, dokumentalnych wstawek i poetyckich refleksji) świetnie odzwierciedla pracę żałoby. To mozolne sklejanie potłuczonego wazonu bez użycia spoiwa, które ukrywałoby pęknięcia.

„Niezniszczalne lato Liliany” to lektura wybitnie wymagająca emocjonalnie. Nie ma tu taniego hollywoodzkiego zamknięcia, spektakularnego ujęcia sprawcy w finale ani sprawiedliwości wymierzonej przez sąd. Zamiast tego czytelnik otrzymuje uniwersalny, przerażający wskaźnik społeczny. Książka Rivery Garzy przekracza jednak ramę chłodnego reportażu interwencyjnego. To wybitny przykład prozy autobiograficznej, w którym poetycki, rytmiczny język służy do odebrania przestępcy władzy nad opowieścią. Sprawca zdołał odebrać Lilianie życie, ale jej siostra nie pozwoliła mu zostać autorem jej historii.

Cristina Rivera Garza – od „Niezniszczalnego lata Liliany” do Nobla

Dziś nazwisko Cristiny Rivery Garzy pojawia się również w kontekście Nobla 2026. Meksykańska pisarka znalazła się wśród autorek wymienianych w przednoblowskich przewidywaniach i zakładach, a ewentualny wybór w ogóle mnie nie zdziwi.