Liczba stron: 248
Oprawa: twarda
Są twórcy, których się czyta. Są tacy, których się podziwia. I są wreszcie nieliczni, absolutnie nieliczni, których się przeżywa. Manu Larcenet należy do tej ostatniej kategorii. W świecie komiksu zajmuje miejsce zarezerwowane dla największych humanistów kina czy literatury – to ten sam kaliber wrażliwości, co u Krzysztofa Kieślowskiego czy Raymonda Carvera. Jeśli „Raport Brodecka” był mrocznym, graficznym poematem o złu, a „Blast” studium upadku, to wznowiona właśnie przez Mandiokę „Codzienna walka” jest jego „Dekalogiem”. To komiks absolutny, ponadczasowy. Dzieło, które za 50 lat będzie czytane z taką samą dawką wzruszenia.
Francuski twórca nie jest artystą jednowymiarowym. Każde jego dzieło jest na swój sposób odmienne, oryginalne. W przypadku „Codziennej walki” siła Larceneta tkwi w genialnym, niemal przewrotnym kontraście. Operuje stylem z pozoru kreskówkowym. Bohaterowie mają przerysowane nosy, kropki zamiast oczu i sylwetki jak z niedzielnej dobranocki. To jednak pułapka na czujność czytelnika. Ten uproszczony anturaż pozwala autorowi na bezkarną, niemal bolesną intymność. Gdy Marco, fotograf cierpiący na ataki paniki, dusi się w fioletowych oparach lęku, jego sitcomowa twarz wykrzywia się w sposób, którego nie oddałby żaden hiperrealizm.
Kartkując ten tom zwróćcie uwagę na oczy bohaterów. Te małe punkty potrafią w jednym kadrze wyrazić rezygnację, a w drugim, po milimetrowym przesunięciu kreski, głęboką czułość. To właśnie zdolność do kreślenia najtrudniejszych stanów psychicznych za pomocą najprostszych narzędzi, czyni w mojej opinii z Larceneta geniusza. Lęk nie jest tu opowiedziany. On jest narysowany. Atak paniki nie zostaje nazwany. On deformuje rzeczywistość kadru. Czy to oznacza, że „Codzienna walka” przekracza własne medium? Jestem przekonany, że jest w tym ziarenko prawdy. Niewiele opowieści graficznych potrafi wyjść ponad ilustrację emocji i stać się ich bezpośrednim nośnikiem.
O czym tak naprawdę jest ten komiks? Poznajemy historię Marca, który porzuca fotografowanie wojennych pogorzelisk na rzecz wiejskiej izolacji. Z pozoru może wydawać się to banalne. Mało to znamy opowieści o ucieczce w stronę prowincjonalnej ciszy? Larcenet z tej prostoty, potrafi jednak wykreować strukturę tragiczną. Rodzina, choroba ojca, niepewność pracy, miłość, która przychodzi nie w porę lub zbyt wcześnie – to wszystko są elementy codzienności. A jednak pod jego ręką zaczynają one przypominać coś w rodzaju świeckiej tragedii, rozpisanej na drobne przesunięcia emocji.
Jednym z najbardziej przejmujących wątków „Codziennej walki” jest relacja Marca z ojcem. Świetnie ukazuje tu dramat schyłku życia i odchodzenia w niepamięć. Ojciec, niegdyś silny robotnik stoczniowy, teraz trawiony przez Alzheimera, staje się cieniem samego siebie. Przeżywa ten sam dzień w zapętleniu i widzi tę samą łódź mijającą go po pięć razy dziennie. Larcenet z niezwykłą delikatnością portretuje tę więź, w której syn, patrząc na gasnącego rodzica, mierzy się z przerażającym odkryciem – ojcowie są śmiertelni i ich upadek zwiastuje nieuchronność własnego przemijania.
Ta obyczajowa, barwna i momentami niemal sitcomowa narracja jest regularnie przerywana przez surowe, czarno-białe plansze, które imitują fotografie wykonywane przez Marca. Te realistyczne kadry działają jak wizualne punkty wstrzymania, momenty, w których komiks bierze głęboki oddech, a czytelnik zostaje wytrącony z rytmu lekkiej kreski na rzecz kontemplacji detali. Dłoń ojca, twarze zmęczonych stoczniowców czy pozornie nieistotne przedmioty – Larcenet wykorzystuje te zdjęcia ze wspomnień, by nadać opowieści dokumentalny ciężar. Nie są to tylko ilustracje pracy, lecz rozpaczliwe próby zatrzymania czasu.
W całym tym natłoku zdarzeń i obrazów fundamentalną rolę odgrywa jednak milczenie, które Larcenet stosuje z precyzją godną mistrzów literatury. Autor świadomie rezygnuje z podawania łopatologicznych wyjaśnień dotyczących genezy ataków paniki Marca, pozwalając tym lękom po prostu istnieć jako immanentna część jego kondycji. To właśnie ten brak definitywnej odpowiedzi sprawia, że Marco przestaje być jedynie papierowym bohaterem. To postać na wskroś ludzka i uniwersalna. Dzięki tej narracyjnej powściągliwości „Codzienna walka” przestaje być tylko historią jednego człowieka, a staje się przypowieścią o lęku przed życiem, który towarzyszy każdemu z nas.
I jakby na przekór tej uniwersalności, Larcenet nie traktuje tła społecznego jako dekoracji. To tak naprawdę żywa tkanka, która determinuje lęki i wybory bohaterów. Widzimy tu Francję w głębokim procesie transformacji. W tym miejscu tradycyjne poczucie wspólnoty budowane wokół stoczniowych doków ustępuje miejsca chłodnej, zautomatyzowanej logice zysku. Autor z maestrią wplata te napięcia w codzienne rozmowy przy winie i pokazuje tym samym, jak wielka polityka i widmo prawicowego radykalizmu przenikają do prywatnych domów. To właśnie w tych subtelnych wymianach zdań między Markiem a jego sąsiadami czy rodziną najlepiej widać pęknięcia w strukturze narodu.
Jeśli myślisz, że zwyczajne życie jest nudne, Larcenet pokaże Ci w nim epopeję godną Homera, tyle że w wersji z jadowitymi sąsiadami i Alzheimerem w tle. To liturgia codzienności odprawiana w oparach dymu z marokańskiego zioła. Kieślowski narysowałby to dokładnie tak samo, gdyby tylko miał tyle poczucia humoru i taką rękę do groteski.
