Recenzja "Satsuma gishiden t.1" Hiroshi Hirata

Wydawca: Mandioca

Liczba stron: 264

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

 

Tłumaczenie: Dominika Krupczak

 

Premiera: marzec 2026 rok

Współczesna popkulturowa wizja samuraja przypomina często polerowaną katanę – jest estetyczna, chłodna i niepokojąco czysta. Przyzwyczajeni do romantycznych zrywów, krystalicznych kodeksów bushidō i niemal baletowych pojedynków, stajemy przed „Satsuma gishiden” Hiroshiego Hiraty z poczuciem poznawczego dysonansu. To jednak nie jest opowieść o honorze, który uskrzydla. Nazwałbym ten tom studium honoru jako morderczego naddatku. Jako kamienia uwiązanego u szyi kasty, która nie potrafi odnaleźć się w nowej rzeczywistości, bez wojny, za to z koniecznością kupowania jedzenia za pieniądze zarobione przy wyplataniu parasoli.

Pierwszy tom „Satsuma gishiden”, wydany w Polsce przez Mandiocę, otwiera sekwencja, która dla czytelnika nieprzygotowanego na radykalizm Hiraty może być szokiem. Hiemontori to nic innego, jak makabryczna gra, w której stawką jest wątroba skazańca. Tak, dobrze czytacie, wątroba. I już te pełne krwi plansze pokazują, jak wygląda deklaracja programowa autora. Hirata, uznawany za jednego z największych mistrzów mangi historycznej, z chirurgiczną precyzją wycina z japońskiej historii wszelkie narośla współczesnego sentymentalizmu.

Autor walczy z naiwną skłonnością do oceniania przeszłości przez pryzmat dzisiejszej wrażliwości. W świecie „Satsuma gishiden” system kastowy nie jest jedynie tłem, ale głównym antagonistą. Twórca pokazuje Japonię jako mechanizm miażdżący jednostkę. Miejsce, gdzie wierność tradycji nie jest wyborem moralnym, lecz biologicznym przymusem, za który płaci się najwyższą cenę.

W jego ujęciu Japonia okresu Edo – już po przełomowej bitwie pod Sekigaharą i ugruntowaniu władzy Tokugawa – nie jest sceną dla heroicznych narracji. To przestrzeń głęboko zhierarchizowana, niemal klaustrofobiczna. Pokój, który oficjalnie nastaje po latach wojen, okazuje się fikcją. Wojownicy pozbawieni głównego zajęcia zostają wtłoczeni w role rzemieślników i usługodawców. To postacie tragiczne w swoim rozdarciu, gdyż poza codziennymi obowiązkami zachowują prawo (i wewnętrzny przymus) do zabicia każdego, kto naruszy ich iluzoryczną godność.

W tym sensie „Satsuma gishiden” wpisuje się w szerszy nurt opowieści o kryzysie klasy wojowników. Można tu dostrzec dalekie echo filmów Akiry Kurosawy, Masakiego Kobayashiego czy Hideo Goshy. Chodzi rzecz jasna o ten element ich filmografii, który demitologizuje samurajów, pokazując ich jako ludzi uwikłanych w sprzeczności epoki. Jednak Hirata idzie w swojej koncepcji jeszcze dalej. Odbiera swoim bohaterom nawet resztki romantyzmu. Wierność nie jest tu wyborem, lecz przymusem. Honor nie uszlachetnia, lecz więzi.

Szczególnie interesujące jest operowanie czasem narracyjnym. Hirata bez skrupułów zatrzymuje akcję, by na długich planszach objaśniać kontekst społeczny, ekonomiczny czy polityczny. Autor nie szuka protagonisty, z którym łatwo byłoby nam się utożsamić. Shiba Sakon, swoisty antybohater tego tomu, to postać ulepiona z cynizmu, sprytu i bezwzględności. Z perspektywy współczesnego odbiorcy przyzwyczajonego do płynnej, serialowej narracji, taki zabieg może wydawać się niepotrzebnym zaburzeniem rytmu. A jednak właśnie w tych dygresjach ujawnia się ambicja dzieła. Nie chodzi przecież o historię jednostki, lecz o rekonstrukcję świata jako systemu zależności. To manga, która chwilami bardziej przypomina esej historyczny niż klasyczną opowieść graficzną.

Nie bez znaczenia pozostaje także warstwa wizualna. Rysunki Hiraty są gęste, ciężkie, pełne detalu. Jakby każda kreska próbowała unieść ciężar epoki. Nie ma tu miejsca na estetyczną lekkość. Kadry bywają statyczne, wręcz przytłaczające, ale to właśnie dzięki temu czytelnik odczuwa materialność przedstawionego świata: ciężar zbroi, szorstkość tkanin, fizyczność przemocy. To estetyka, która nie tyle ilustruje historię, co ją współtworzy.

Na osobny komentarz zasługuje polskie tłumaczenie, które sięga po stylizację staropolską. Taki zabieg, momentami trudny w odbiorze, można czytać jako próbę znalezienia językowego ekwiwalentu dla dystansu kulturowego i historycznego. O ile jednak w teorii ma on potencjał, w praktyce bywa często barierą. Ja na niektórych stronach czułem po prostu sztuczność. Patos wylewający się z ust bohaterów jest tak samo nieporęczny jak ich miecze w warsztacie bednarskim. Być może to zagubienie uleci w niepamięć po kolejnej lekturze, w połączeniu z innymi tomami, które na dłużej pozwolą zatrzymać się w innej epoce.

„Satsuma gishiden” czytam dzisiaj jako interesujący głos w dyskusji o prezentyzmie – tendencji do oceniania przeszłości według współczesnych norm. Hirata świadomie się temu sprzeciwia. Nie usprawiedliwia okrucieństwa, ale też go nie filtruje. Pozwala mu wybrzmieć w całej jego surowości, a nas, odbiorców, zmusza do konfrontacji z obcym systemem wartości.

Pierwszy tom tej serii nie daje pełni odpowiedzi. I być może właśnie dlatego jest tak intrygujący. To bardziej zaproszenie do dalszej podróży niż zamknięta opowieść. Podróży wymagającej, momentami niewygodnej, ale ostatecznie niezwykle satysfakcjonującej.

Recenzja "Ludzie czerwonego słońca" Rafał Wojasiński, Franciszek Maśluszczak

Wydawca: BoSz

Liczba stron: 80

Oprawa: twarda

 

Premiera: 14 kwietnia 2026 rok

Rafał Wojasiński w swojej książce „Ludzie czerwonego słońca” (z malarskim kontrapunktem Franciszka Maśluszczaka) kreśli wizję świata, który jest jednocześnie brutalnie namacalny i oniryczny, zawieszony gdzieś pomiędzy błotem wiejskiej drogi a metafizycznym niepokojem. To lektura gęsta, duszna i przejmująca, w której każda strona wydaje się nasiąknięta zapachem końskiej derki, tytoniu i jesiennego chłodu.

Historia zaprezentowana na stronach tej niewielkiej książki nie ma początku. A jeśli ktoś mimo wszystko go dostrzeże, będzie on taki jak zawsze – człowiek leży w rowie, inna osoba idzie drogą, jeszcze kolejna zapala papierosa. Świat nie zostaje ustanowiony. On już trwa, znużony własnym byciem. Nie potrzebuje wprowadzenia, bo też niczego nie obiecuje. Tak jak nie musi mieć mocno zarysowanej fabuły. To opowieść, która wydarza się w języku.

U Rafała Wojasińskiego wszystko zaczyna się od powtórzenia. „Nic”, „może”, „nie wiem” — słowa, które w innych książkach byłyby przystankami, tutaj są materią. Dialogi nie rozwijają akcji, lecz ją rozpraszają. Protagoniści mówią, jakby sprawdzali, czy w ogóle jeszcze mogą mówić. Jakby język był czymś obcym, przyklejonym do nich z zewnątrz.

Główny bohater, Lucek, to postać zarysowana z niezwykłą czułością dla ludzkiej niedoskonałości. Jego życie toczy się w rytmie zbierania kanek z mlekiem, jazdy starym rowerem i zmagania się z etykietą głupiego, którą nadała mu lokalna społeczność. Wojasiński nie ocenia jednak Lucka. Przeciwnie – czyni z niego filtr, przez który dostrzegamy sacrum ukryte w profanum. Dla bohatera moment upadku w błoto na podwórku spółdzielni staje się chwilą niemal mistyczną („szybował do nieba. Był w raju”). Szczęście Lucka nie pochodzi z sukcesu, lecz z poczucia jedności z ziemią, z „zimnym i schnącym błotem”. W tym świecie im bardziej postać jest zmarginalizowana, tym bliżej wydaje się być pierwotnej prawdy o istnieniu. W tym sensie Wojasiński pisze przeciwko całej tradycji literatury, która uczyła nas, że sens trzeba wydobywać, nazywać, konstruować. Tutaj sens jest podejrzany. Lepiej go nie ruszać.

Dopełnieniem Lucka staje się Paweł – figura brata, który wnosi do tekstu ciężar zbrodni. Jak sam wspomina, jest „dobrym człowiekiem”. Powtarza to z uporem, który nie jest ani przekonujący, ani ironiczny. To zdanie nie podlega weryfikacji. Ono krąży, jakby nie miało adresata. Faktem jest jednak, że Paweł zabił matkę. Ta postać wprowadza do książki wątek dostojewszczyzny przeniesionej na polską prowincję. Rozmowa z dawnym dyrektorem szkoły w pustej restauracji jest w tym wypadku majstersztykiem dialogu. Pytanie o to, co znaczy „wyjść na ludzi”, obnaża pustkę społecznych frazesów. Paweł nie szuka rozgrzeszenia. On szuka potwierdzenia. Chce, żeby ktoś uznał jego wersję świata, w której dobro nie zależy od czynów, lecz od jakiejś głębszej, niewidocznej struktury. To brzmi jak herezja, ale w świecie Wojasińskiego nie ma ortodoksji, wobec której można by ją zmierzyć.

Wojasiński zdaje się sugerować, że w świecie „Ludzi czerwonego słońca” zło nie jest wyborem, lecz elementem krajobrazu, niemal tak samo naturalnym jak pole kukurydzy czy deszcz. No właśnie, wieś. To nie jest miejsce z literatury realistycznej ani nawet postrealistycznej. To miejsce, w którym relacje istnieją, ale nie tworzą całości. Ludzie się znają, rozmawiają, piją razem, a jednak każdy pozostaje osobno. Rozmowy są tu czymś w rodzaju rytuałów bez wiary. Powtarza się pytania, na które nikt nie oczekuje odpowiedzi. („Idziesz na zabawę?”, „Co u ciebie?”, „Dlaczego taki jesteś?”). Język działa jak mechanizm podtrzymujący pozór wspólnoty, która dawno się rozpadła. Czy to świat po katastrofie? Chyba tak, tylko że nie wydarzyła się w jednym momencie. Jest rozciągnięta, nierozpoznana, wpisana w codzienność.

Tytułowe „czerwone słońce” nie jest u Wojasińskiego symbolem nadziei ani apokalipsy. To raczej światło, które nie daje widzenia. Światło zimne, metaliczne, często sztuczne (lampa nad stajnią, żarówka w sklepie, blask szosy o zmierzchu). Ono nie odsłania sensu, tylko go neutralizuje. Wszystko w nim wygląda tak samo: twarze, przedmioty, gesty. Jakby rzeczywistość została wyrównana do jednego poziomu ważności. Dlatego tak istotne są momenty, w których coś jednak przebija. Ot chociażby zapach konia czy dotyk ziemi.  Dużą rolę odgrywa tu malarstwo Maśluszczaka, z jego charakterystyczną deformacją. Ludzie na obrazach, podobnie jak ci w tekście, wydają się ulepieni z tej samej materii co krajobraz. Bohaterowie nie tyle zamieszkują ten krajobraz, co podlegają w nim nieustannej erozji. Trudno tu mówić o tradycyjnej psychologii postaci. Mamy raczej do czynienia z ich postępującą geologizacją. Lucek czy Paweł nie są po prostu brudni – ich ciała to powidoki ulepione z materii pejzażu, o fakturze przypominającej znoszony płaszcz lub chropowatą korę kukurydzy. Granica między człowiekiem a tłem ulega tu zatarciu, jakby bytowość tych ludzi była równie nietrwała i podatna na kruszenie.

Wojasiński nie daje nam klucza do tej wsi, bo ten świat dawno zgubił swój zamek. Pole kukurydzy pozostaje przestrzenią liminalną, a codzienność bohaterów – syzyfowym powtórzeniem, w którym tożsamość redukuje się do jednego gestu czy zbrodni. „Ludzie czerwonego słońca” to lektura dotkliwa. Czytelnik wychodzi z niej z osadem pod paznokciami i poczuciem, że właśnie dotknął czegoś, co w swojej pozornej martwocie jest przerażająco żywe.

Recenzja "Zapomniane. W poszukiwaniu ukrytych miejsc i zaginionych pomników przeszłości w Palestynie" Raja Shehadeh i Penny Johnson

Wydawca: Karakter

Liczba stron: 272

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

 

Tłumaczenie: Anna Sak

 

Premiera: 9 marca 2026 rok

Raja Shehadeh – palestyński prawnik, aktywista i prawdopodobnie najwybitniejszy współczesny prozaik tego regionu – od dekad odgrywa rolę głosu rozsądku w świecie zdominowanym przez krzyk. Jego pisarstwo przeszło ewolucję od chłodnych analiz prawnych po intymne kroniki oblężonego Ramallah. Jednak po jego niedawnej, przepełnionej czystą rozpaczą książce o Gazie, można było odnieść wrażenie, że ten tytan dialogu ostatecznie skapitulował przed beznadzieją. „Zapomniane”, napisane wspólnie z żoną, badaczką Penny Johnson, jest więc nieoczekiwanym powrotem. Pozostaje czujne na ciężar historii, ale odmawia poddania się jej miażdżącej sile

Projekt „Zapomnianego” jest w swej istocie melancholijną, a zarazem rygorystyczną archeologią. Autorzy wyruszają w drogę przez Zachodni Brzeg i Galileę, ale nie jest to sentymentalna wycieczka. To poszukiwanie dowodów na istnienie kultury, która jest systematycznie wypierana z mapy i świadomości.

Czytając ich zapiski, nie sposób uciec od skojarzeń z W.G. Sebaldem. Podobnie jak w „Pierścieniach Saturna” (gdzie autor wędruje wzdłuż wybrzeża Suffolk, odsłaniając pogrzebaną przemoc imperium), Shehadeh i Johnson traktują krajobraz jako tekst. Różnica między oboma krajobrazami jest jednak zasadnicza. W Palestynie przemoc jest procesem trwającym, administracyjnym i materialnym.

Autorzy wprowadzają fascynującą perspektywę narracyjną. Piszą w pierwszej osobie liczby mnogiej, co nadaje książce charakter intymnego przymierza. Momentami dystansują się, mówiąc o sobie „Raja” i „Penny”. Ten zabieg sugeruje, że oni sami stali się już częścią tej historycznej tragedii, tak samo jak opisywane przez nich ruiny.

U podstaw pracy Shehadeha leży zrozumienie biopolityki, pojęcia rozwijanego przez Michela Foucaulta czy Giorgio Agambena. „Zapomniane” dokumentuje, jak geografia i historia są manipulowane, by kontrolować życie. Poruszanie się po Palestynie to nawigowanie w sieci ograniczeń: pozwoleń, punktów kontrolnych i dróg tylko dla osadników.

Fragmentacja ziemi służy fragmentacji tożsamości. Młody Palestyńczyk, uwięziony w enklawie, traci pamięć o całości kraju. W tym kontekście każda odnaleziona ruina osmańskiego chanu czy zapomniany rzymski kamień stają się aktami politycznego oporu.

Esej Shehadeha i Johnson jest propozycją odczytania ziemi jako palimpsestu wielu kultur: rzymskiej, bizantyjskiej, islamskiej i kultury krzyżowców. To wizja Palestyny ekumenicznej (choć, jak się okazuje, nie w pełni symetrycznej), ziemi trzech wyznań. Jest to jednak punkt widzenia, który wchodzi w ostry kurs kolizyjny z oficjalną narracją izraelską.

Warto tu zachować krytyczny dystans. Autorzy bywają wymijający w kwestiach, które nie pasują do ich narracji. Opisując Tell Balata koło Nablusu, skupiają się na epoce brązu. Jednocześnie ignorują żydowskie konotacje tego miejsca jako biblijnego Sychem. Podobnie przy Qasr al-Yahud (miejscu chrztu Jezusa), punktują izraelskie tablice za podkreślanie przejścia Izraelitów przez Jordan, podczas gdy sami pomijają historyczne znaczenie nazwy, która w tłumaczeniu brzmi „Zamek Żydów”.

W klasycznej literaturze europejskiej ruiny są źródłem melancholijnej przyjemności. W Palestynie – jak zauważają autorzy – nie ma miejsca na taką niewinność. Każda zrujnowana wioska, jak Kafr Bir’im (zniszczona w 1953 r.), czy wymazana dzielnica Manshiya w Tel Awiwie, jest oskarżeniem.

Szczególnie poruszający jest fragment o Yerachu Paranie, historyku z kibucu Ha’aon. Paran poświęcił lata na upamiętnienie dwóch tureckich pilotów z 1914 roku, których pomnik stoi na terenie kibucu. Shehadeh pyta z bolesną ironią, jak to możliwe, by z taką pieczołowitością dbać o pamięć obcych lotników, całkowicie ignorując los 300 mieszkańców palestyńskiej wioski Al-Samra, na których zburzonych domach ów kibuc zbudowano? Odpowiedź jest brutalna: uznanie historii osmańskiej nie zagraża narracji państwowej, uznanie Nakby – tak.

„Zapomniane” nie jest pisanym w furii pamfletem. To proza precyzyjna aż do bólu, co paradoksalnie wzmacnia jej siłę rażenia. Shehadeh i Johnson, oboje po siedemdziesiątce, oferują wizję dziedzictwa, które odmawia bycia wymazanym. Nawet gdy buldożery i bomby zmieniają rzeźbę terenu, autorzy dostrzegają czerwone anemony przebijające się przez skały i migdałowce kwitnące mimo wszystko.

Dla polskiego czytelnika, wychowanego w cieniu ruin i sporów o historyczną rację, lekcja z „Zapomnianego” jest uniwersalna. Jeśli historia ma być narzędziem dominacji, a nie zrozumienia, to przestaje być nauką, a staje się formą zbiorowej iluzji. Shehadeh i Johnson stawiają nam wyzwanie: czy potrafimy słuchać krajobrazu uważniej niż oficjalnych przewodników?