Recenzja „Alaskę masz we krwi” Melinda Moustakis

Wydawca: Czarne

Liczba stron: 208

Oprawa: twarda

 

Tłumaczenie: Jarek Westermark

 

Premiera: 24 czerwca 2026 rok

Na jednej z pierwszych stron zbioru opowiadań „Alaskę masz we krwi” Melinda Moustakis serwuje czytelnikowi tekst kilkuzdaniowy, błyskawiczny jak cięcie oprawkowego noża. Ojciec narratorki w noc jej poczęcia strzela do łosia – trafia go prosto w oko, czaszkę, mózg i kość, na wylot. Zrób coś, by na nas zasłużyć – prosi narratorka, pozostawiając słowo „nas” w zawieszeniu między swoją matką a samą zwierzyną. Ten mikroskopijny wstęp to nie jest zwykłe puszczenie oka do czytelnika. Moustakis od samego początku pokazuje nam, z jakiego pnia wyrasta jej proza – z tradycji amerykańskiego, twardego realizmu spod znaku Flannery O’Connor (patronki nagrody, którą autorka zdobyła), gdzie naturę opisuje się bez sentymentów, a człowiek jest tylko kolejnym elementem tutejszego łańcucha pokarmowego.

Melinda Moustakis pokazuje Alaskę bez mitu 

Wpływy opowieści osadniczych i prozy Północy widać tu na każdej stronie. Jednocześnie pisarka z Alaski traktuje mity swojego rodzinnego stanu bez cienia taniego sentymentalizmu. W „Alaskę masz we krwi” nie ma miejsca na pocztówkowe krajobrazy z broszur turystycznych. Jest za to surowa, spieniona rzeka Kenai, zapach rybich wnętrzności, krzepnąca krew na śniegu i ludzie, którzy zrośli się z tą ziemią tak mocno, że nie potrafią już funkcjonować nigdzie indziej.

Moustakis odrzuca utarte schematy, w myśl których Alaska to po prostu malownicze tło dla męskich przygód i walki człowieka z żywiołem. U niej natura jest stanem umysłu, wewnętrznym pejzażem bohaterów. To proza niesamowicie zmysłowa i językowa, w której słowa tną uszy równie bezlitośnie, jak wędkarskie haczyki rozrywają wargi holowanych z wody łososi. Autorka z ogromną precyzją buduje krótkie, wietrzne frazy, ślizgając się między wątkami z gracją łyżwiarki – bez względu na to, czy opisuje szalone tarło ryb, czy rozkrzyczane dzieci, które próbują ratować ptaka zamkniętego w wiejskim wychodku.

Kunszt pisarki objawia się w niesamowitym wyczuciu detalu. Moustakis nieustannie zmienia punkt ciężkości narracji. Raz prowadzi ją z bliska, niemal przyklejając czytelnika do oddechu bohaterów, innym razem oddala kamerę, pozwalając, by krajobraz mówił za ludzi. W jednym z opowiadań sięga po narrację drugoosobową, gdzie indziej rozsadza klasyczny porządek wspomnień. Dzięki temu trzynaście tekstów nigdy nie wpada w jednostajny rytm, choć wszystkie rozgrywają się w tym samym świecie.

Jednym z najbardziej zapadających w pamięć obrazów jest szpitalny manekin w Soldotnie. Lekarka wbija w jego ciało każdy haczyk, kotwicę i przynętę wyciągniętą wcześniej z pacjentów, dokładnie w to miejsce, z którego zostały usunięte. Manekin przestaje być więc zwykłą pomocą dydaktyczną. Z każdym kolejnym metalowym ostrzem zamienia się w osobliwe archiwum życia nad Kenai – katalog wypadków, ryzyka i codziennych kosztów mieszkania tam, gdzie granica między pracą, polowaniem i walką o przetrwanie niemal się zaciera.

Natura nie jest tłem – jest głównym bohaterem 

Pod tą warstwą fizycznej brutalności Moustakis ukrywa jednak niezwykłą subtelność w portretowaniu międzyludzkich więzi. Szczególnie przejmująco wypadają w tym zbiorze relacje matek i córek oraz skomplikowana dynamika rodzeństwa. Czułość na Alasce bywa kaleka i chropowata – okazuje się ją poprzez wspólne patroszenie zwierzyny, nauki bezpiecznego posługiwania się bronią czy milczącą obecność w łodzi na środku zatoki Chinitna.

Nie jest to z pewnością lektura dla wrażliwych wielbicieli zwierząt ani dla poszukiwaczy łatwych wzruszeń. Pisarstwo Moustakis to przykład literatury spod znaku zasady, że aby przeżyć mogło jedno stworzenie, inne musi skonać. Jednocześnie autorka potrafi znaleźć przejmujący zachwyt w momentach nienazwanych. Jak wtedy, gdy matka podnosi z wody martwego wieloryba, wciska palec w jego brzuch i każe córce dotknąć własnego oka, by poczuła, jaka to miękkość i jaka potęga.

Czy można wyjechać z Alaski? 

Paradoks polega na tym, że o Alasce najwięcej dowiadujemy się wtedy, gdy bohaterowie z niej wyjeżdżają. Dopiero Kalifornia, Nashville czy Omaha pozwalają im zrozumieć, jak głęboko zostali ukształtowani przez miejsce, które przez lata próbowali porzucić. Wyjazd nie staje się więc ucieczką, lecz rodzajem negatywu – dopiero poza Alaską wyraźnie widać jej kontury. Autorka nie pyta, czy można stamtąd odejść. Bardziej interesuje ją, czy można przestać patrzeć na świat oczami człowieka wychowanego nad Kenai.

Trzynaście powiązanych ze sobą opowiadań ze zbioru „Alaskę masz we krwi” tworzy zwartą, wielopokoleniową sagę. Moustakis eksperymentuje ze strukturą, zmienia rejestry narracyjne, sięga po trudną formę drugiej osoby, a każdą z tych prób wygrywa na własnych warunkach. Pokazuje, jak z prozaicznych, codziennych zdarzeń – kłótni z pyskatą nastolatką, picia wódki z brodatymi bratankami, zawodów drwali czy niebezpiecznych dziecięcych zabaw – wyłania się współczesny mit osadniczy.

Dlaczego „Alaskę masz we krwi” działa tak mocno? 

To zbiór, który zachwyca przede wszystkim swoją autentycznością. Twórczyni nie musi niczego wymyślać na siłę, ponieważ sięga do rodzinnych korzeni i pamięci o świecie, w którym dorastała. Dzięki temu jej opowiadania nie są wypreparowanymi historyjkami z warsztatów pisarskich, lecz tętniącymi życiem fragmentami surowej rzeczywistości.

„Alaskę masz we krwi” to debiut wyjątkowo dojrzały, wciągający i duszny pomimo otwartej przestrzeni, w której się rozgrywa. Melinda Moustakis napisała książkę, która stawia czytelnikowi twarde wymagania, ale w zamian oferuje prozę najwyższej próby – czystą, gęstą od znaczeń i przesiąkniętą autentycznym klimatem Północy.

Książka otrzymana w ramach współpracy barterowej.  

Recenzja "Riddley Walker" Russel Hoban

Wydawca: ArtRage

Liczba stron: 328

Oprawa: twarda z obwalutą

 

Tłumaczenie: Piotr Siemion

 

Premiera: kwiecień 2026 rok

Słowo „wybitna” w odniesieniu do literatury współczesnej bywa dziś rzucane na wiatr, rozdawane z lekkością, która odbiera mu dawny ciężar. Sam jestem ostrożny i unikam wielkich kwantyfikatorów, woląc bezpieczne zachwyty nad sprawnością warsztatu czy wciągającą fabułą. Tym razem jednak trzeba to powiedzieć bez asekuracji i z pełną odpowiedzialnością – „Riddley Walker” Russella Hobana, wydany przez ArtRage w genialnym polskim przekładzie Piotra Siemiona, to dla mnie powieść wybitna. To ciemny, gęsty traktat antropologiczny i postnuklearny esej egzystencjalny, który całkowicie wymyka się ramom jakiejkolwiek gatunkowej definicji.

Gdyby spróbować zamknąć tę książkę w najprostszej szufladzie, użyłbym pewnie słowa postapokalipsa. Oto Anglia dwa tysiące lat po nuklearnym kataklizmie – świecie, który zresetował historię i zepchnął ludzkość z powrotem w mroki raczkującej epoki żelaza. Ludzie żyją tu w małych, ogrodzonych palisadami społecznościach. Zbierają złom, polują i drżą przed sforami krwiożerczych psów. Tak wygląda szkielet, na którym Hoban rozpiął wielopoziomowy labirynt filozoficzny, badający mechanizmy władzy, mitu i tragicznej powtarzalności ludzkiego losu.

Prawdziwym triumfem tej powieści – i rzeczą, która stawia ją w jednym rzędzie z eksperymentami Jamesa Joyce'a czy Anthony'ego Burgessa – jest jej język, znany jako „Riddleyspeak”. Świat po Wielgim BUM uległ nie tylko fizycznej, ale i lingwistycznej atomizacji. Zgodnie z tezą Wittgensteina, że granice mojego języka są granicami mojego świata, bohaterowie Hobana są uwięzieni w rzeczywistości, której nie potrafią w pełni nazwać. To oczywiste, wszak pojęcia z dawnej ery uległy degeneracji. Riddley, dwunastoletni narrator, który zostaje plemiennym wróżbito-tłumaczem, spisuje swoją historię językiem kalekim, fonetycznym, rozbitym na sylaby i zrośniętym na nowo. W tym piaszczystym leju językowym dawna terminologia naukowa, technologiczna i państwowa osunęła się w plebejski bełkot. Zyskała jednocześnie profetyczną, poetycką siłę. Słowo pogromować oznacza u niego planowanie, rodząc oczywiste, mroczne skojarzenia z programowaniem i pogromem. Z kolei mityczny praojciec Jaśniejący Ludzik o imieniu Adom staje się przerażającą hybrydą biblijnego Adama i rozszczepionego atomu. Piotr Siemion dokonał w polskim przekładzie wirtuozerii, tworząc frazę, która pulsuje, stawia opór i zmusza do czytania na głos. Początek jest trudny, ale jak już wejdzie się w ten świat, zmieniamy funkcjonowanie w alternatywny tryb myślenia. Jak dla mnie pewniaczek do wszelkich nagród za tłumaczenie.

Kluczem do interpretacji tego świata jest Legenda o żywocie Jusego. Russell Hoban stworzył ją pod wpływem autentycznego, XV-wiecznego fresku z katedry w Canterbury, przedstawiającego żywot świętego Eustachego. W powieści ta chrześcijańska opowieść mutuje w przerażający mit o upadku ludzkości. Sam Jus łączy w sobie cechy Chrystusa, Prometeusza i Roberta Oppenheimera. Ulegając pokusie poznania, bohater spotyka jelenia. Między rogami zwierzęcia jaśnieje głowa Małego Człowieka – symbol rozszczepionego atomu, czystej i niszczycielskiej energii naukowej. Chęć jej okiełznania sprowadza na świat pierwotną katastrofę. Dla ocalałych ta historia to nowa Księga Rodzaju. To także uniwersalna przestroga przed wiedzą sprytną, czyli technologią odartą z moralności, bezsilną wobec wiedzy mądrej. Mit działa jak mechanizm zbiorowej traumy, paraliżując lękiem i poczuciem winy każdą próbę zmiany obecnego porządku.

Hoban bezlitośnie obnaża przy tym mechanizmy władzy, zaprzęgniętej w służbę totalitarnej kontroli. W świecie po kataklizmie magia, religia i aparat państwowy stanowią jedno. Władzę sprawuje WPan Cfany a oficjalną liturgią państwa stają się wędrowne, propagandowe teatrzyki kukiełkowe. Choć przypominają tradycyjne pokazy Puncha i Judy, nie służą rozrywce. To państwowa msza. Riddley ma za zadanie publicznie i rytualnie tłumaczyć gesty marionetek. Za pomocą tych brutalnych metafor władza legitymizuje nędzę poddanych. Wmawia im, że codzienne cierpienie to jedyna droga do odkupienia dawnych win. Kiedy chłopak zaczyna dostrzegać polityczne szwy tej mistyfikacji i sięga po prawo do osobistej interpretacji, staje się dla systemu śmiertelnym zagrożeniem.

Najbardziej pesymistyczna diagnoza „Riddleya Walkera” dotyczy natury ludzkiego postępu. Pod tym względem Hoban zbliża się do „Władcy Much” Williama Goldinga oraz „Kantyczki dla Leibowitza” Waltera M. Millera. Człowiek pozbawiony cywilizacyjnego gorsetu nie uczy się na błędach. On je z fatalistyczną precyzją powtarza. W trakcie wędrówki bohaterowie odkrywają składniki mitycznego Żółtego Chłopca. Czytelnik z przerażeniem rozpoznaje tę miksturę: węgiel drzewny, siarka, saletra. Ludzkość wegetująca w błocie i skrajnym ubóstwie nie szuka lekarstw, czystej wody ani lepszych metod uprawy roli. Jej pierwszym, instynktownym odruchem jest rekonstrukcja czarnego prochu. Pętla historii zaciska się na nowo. Postęp techniczny niezmiennie prowadzi do kolejnego samounicestwienia.

Bez „Riddleya Walkera” trudno wyobrazić sobie uniwersum „Mad Maxa”, postnuklearne gry z serii Fallout czy późniejsze literackie wizje Davida Mitchella. Russell Hoban napisał dzieło totalne – wymagające, bolesne i olśniewające. Ta książka wywołuje autentyczne, wewnętrzne drżenie, niczym licznik Geigera nastawiony na promieniowanie czystego geniuszu. Warto rzucić się w tę podróż przez „pszes ostatni ostały za gajnik”. To literatura, która konfrontuje nas z naszą własną przyszłością i zostaje pod skórą na zawsze.