Recenzja "Nocne historie" Laurent Mauvignier

Wydawca: Czarne

Liczba stron: 544

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

Tłumaczenie: Jacek Giszczak

Premiera: 25 września 2026 rok

Prawdziwa groza w literaturze rzadko potrzebuje rekwizytów zza światów. Najbardziej niszczycielskie okazuje się to, co ciche, zaniechane i powoli fermentujące pod powierzchnią codzienności. W „Nocnych historiach” Laurent Mauvignier – pisarz o wirtuozerskim zacięciu stylistycznym i laureat Nagrody Goncourtów – bierze na warsztat klasyczną matrycę thrillera typu home invasion i przerabia ją na gęste, wielogłosowe studium ludzkiej bezradności.

Krajobraz tej powieści jest całkowicie pozbawiony malowniczości. To zapomniana osada, spękany asfalt, porastające mchem stodoły i połacie kukurydzy. W tej izolacji egzystuje garstka ludzi. Jest tu ponury, przytłoczony długami rolnik Patrice, jego chłodna żona Marion, ich córka Ida oraz sąsiadka, ekscentryczna malarka Christine.

Napięcie narasta bez pośpiechu. Christine od dawna dostaje anonimowe groźby, w małżeństwie Bergogne'ów miłość wygasła, a rutynę codziennych obowiązków podszywa przeczucie nadchodzącej katastrofy. Kiedy w dniu czterdziestych urodzin Marion pod domem zjawiają się trzej nieznajomi, przeszłość wdziera się w teraźniejszość z brutalną siłą. Jednak to nie sami napastnicy stanowią tu największe zagrożenie. Są jedynie katalizatorem dla pęknięć, które w tej rodzinie istniały od dawna.

Sposób, w jaki Mauvignier prowadzi narrację, budzi skojarzenia z dwoma zupełnie różnymi tradycjami filmowymi. Z jednej strony mamy tu bezlitosną obyczajową analizę w stylu Claude’a Chabrola. Autor podgląda wiejski mikrokosmos z chłodnym obiektywizmem, demaskując hipokryzję, poczucie wstydu i nieumiejętność budowania relacji.

Z drugiej strony – gdy dojdzie już do konfrontacji w zamkniętym domu – proza Mauvigniera wkracza na terytorium bliskie „Funny Games” Michaela Hanekego. Podobnie jak austriacki reżyser, francuski pisarz odziera przemoc z jakiejkolwiek hollywoodzkiej atrakcyjności czy taniego suspensu. Jest ona duszna, lepka i paraliżująca. Autor wsadza czytelnika w sam środek klaustrofobicznej matni, z której nie ma ucieczki, bo prawdziwym więzieniem okazuje się pamięć bohaterów.

Największym osiągnięciem „Nocnych historii” pozostaje sama fraza. Mauvignier buduje wielokrotnie złożone, hipnotyzujące zdania, które potrafią ciągnąć się przez całe strony. Pisarz po mistrzowsku spowalnia czas narracji. Wygląda to tak, jakby Stephen King postanowił napisać powieść grozy językiem Marcela Prousta.

Każda sekunda przed nieuchronnym wybuchem zostaje rozłożona na czynniki pierwsze. Dowiadujemy się wszystkiego o mikroruchach bohaterów, ich wahaniach, wstydzie, przebłyskach czułości i narastającej panice. Mauvignier nie śpieszy się do rozwiązania zagadki. Pytanie kto i dlaczego traci znaczenie w zderzeniu z samą obserwacją tego, jak misternie skonstruowana jest ta literacka machina.

Niezwykła wizualność tej prozy sprawiła, że po książkę sięgnęło francuskie kino. Ekranizacja w reżyserii Léi Mysius – ze znakomitą obsadą, w której znaleźli się Monica Bellucci, Hafsia Herzi oraz Benoît Magimel – trafiła do Konkursu Głównego w Cannes. Jej polska premiera zaplanowana jest na listopad 2026 roku. Mauvignier stworzył książkę bezkompromisową. Połączył elegancję prozy wysokiej z surową dynamiką thrillera. Udowodnił, że od własnej przeszłości nie da się uciec – można jedynie na chwilę odroczyć jej wyrok. Doskonała lektura!

Książka otrzymana w ramach współpracy barterowej.   

Recenzja "Play boy" Constance Debré

Wydawca: Ha!art

Liczba stron: 160

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

 

Tłumaczenie: Jakub Polaszczyk

 

Premiera: 22 czerwca 2026 rok

Wyrzucić z mieszkania meble, obciąć włosy na jeża, rzucić adwokaturę, zostawić męża i zamienić paryski salon na dziesięć euro dziennie w kieszeni – narratorka „Play boya” nie bawi się w półśrodki. Powieść Constance Debré (Wydawnictwo Ha!art, tłum. Jakub Polaszczyk) to konstruowana na fundamencie biografii autorki (wywodzącej się z samej góry francuskiej arystokracji politycznej) literatura spod szyldu autofikcji. To zaprojektowany z zimną krwią dziennik radykalnej odmowy i coming outu podany bez grama cieniowania.

Od strony stricte warsztatowej trzeba Debré oddać jedno – pisać to ona potrafi. Nie ma tu ani grama literackiego przepychu. Sentymentalizm został wycięty ze zdań niczym zbędna tkanka, a sama narracja mknie jak pociąg TGV. Jej styl przypomina sprawozdanie sądowe połączone z tnącymi jak brzytwa aforyzmami. Minimalizm językowy Francuzki działa w pełnej harmonii z formą. Skoro narratorka zrzuca z siebie kolejne warstwy społecznych ról (żony, matki, prawniczki), to rygorystycznej redukcji musi ulec także sam język. Pod względem formalnym to proza niesamowicie sprawna, bezkompromisowa i poprowadzona z żelazną konsekwencją.

Problem w tym, że cały ten formalny zamysł rozbija się o ścianę, gdy przyjrzeć mu się z perspektywy czytelnika stojącego całkowicie poza światem paryskiej bohemy i arystokratycznych przywilejów. Jako blisko 40-letni mężczyzna i ojciec powiem wprost – ta książka nie zrobiła na mnie większego wrażenia, a losy kreowanej na kartach powieści postaci od pierwszych do ostatnich stron były mi całkowicie obojętne. Problemy, które Debré porusza, a więc wypalenie dotychczasową rolą, kryzys małżeństwa, zmiana tożsamości w dorosłości czy konflikt między dążeniem do absolutnej autonomii a odpowiedzialnością za bliskich – są same w sobie uniwersalne. Jednak sposób, w jaki zostają przeżyte i przedstawione przez bohaterkę, pozostaje tak silnie zakorzeniony w jej klasowym przywileju, że niezmiernie trudno było mi uznać je za własne. Rozterki kobiety po czterdziestce, która nagle odkrywa, że jej poukładane życie to ckliwa ściema, a sobotnie zakupy i gotowanie obiadów to strata czasu, w realiach tej narracji brzmią jak kaprys kogoś, kto po prostu może pozwolić sobie na taki bunt. Debré deklaruje zrzucenie przywilejów, ale w tym upadku na dno czuć protekcjonalny snobizm. Chociażby wtedy, gdy bohaterka z góry ocenia koszyki zakupowe w supermarkecie albo skrajnie krytykuje styl życia kochanki jako zbyt mieszczański.

Samo ukształtowanie postaci narratorki budzi zresztą spory opór. To znany literacki typ chłodnego cynika, ale Debré robi z nim coś nietypowego. Mianowicie konsekwentnie odmawia mu psychologicznego rozgrzeszenia. Nie dostajemy tu taniej rehabilitacji, usprawiedliwiania traumą z dzieciństwa ani pocieszenia, że w głębi duszy jest to przecież dobra osoba. Narratorka demoluje relacje z bliskimi, zrywa związki SMS-em i bywa okrutnie egoistyczna.

Część krytyków zachwyca się tą konstrukcją, widząc w chłodzie narratorki nie emocjonalną pustkę, ale misterną strategię – sposób na ukrycie lub przetworzenie bólu poprzez przeniesienie całego napięcia na rytm zdań i surowe czasowniki. Wyobrażam sobie to odczytanie, ale dla mnie ta strategia emocjonalnego wycofania nie odsłoniła ukrytej głębi, lecz z czasem zamieniła się po prostu w monotonię. Jej seksualne podboje, skatalogowane bez emocji niczym pozycje w rejestrze sądowym, z biegiem stron tracą jakąkolwiek siłę rażenia. Zresztą to po prostu nie moje życie, nie moje problemy.

Debré ma świetne pióro i precyzyjnie operuje minimalistyczną formą, ale przyjęta przez nią metoda narracyjna tworzy dystans nie do przebycia. Przeczytane, docenione za warsztatowy rygor i bez żalu odłożone na półkę.

Książka otrzymana w ramach współpracy barterowej.   

Recenzja "Jakby odór diabła" Laurent Lefeuvre

Wydawca: Mandioca

Liczba stron: 64

Oprawa: twarda

 

Tłumaczenie: Marta Duda-Gryc

 

Premiera: 17 czerwca 2026 rok

Na jednej z plansz ostatniego opowiadania komiksu „Jakby odór diabła”, uwagę przyciągają plakaty z nazwiskami Battaglii, Toppiego i Wrightsona. To detal, który łatwo przeoczyć, ale trudno uznać go za przypadkowy. Laurent Lefeuvre od samego początku pokazuje, z jakiego pnia wyrasta jego rysunek – z tradycji, w której tusz kładzie się grubo, cienie mają swoją fizyczną wagę, a niepokój buduje się mozolną fakturą kreski.

Samo umieszczenie tego obrazu na ścianie wewnątrz świata przedstawionego – jako elementu scenografii – sugeruje,  że obcujemy z dziełem świadomym własnej tradycji. Lefeuvre nie próbuje udawać, że tworzy w próżni. Wskazuje na swoich mistrzów, a potem bierze ich narzędzia, by opowiedzieć nam historię o francuskiej prowincji, która pod cienką warstwą katolickiej pobożności wciąż skrywa pogański, duszny lęk.

Wpływy włoskiej tradycji autorskiego komiksu oraz amerykańskiej klasyki z magazynów typu Creepy czy Eerie widać tu na każdej stronie. Kadry są ciężkie, przeładowane wręcz fizycznym brudem. Rysownik nie boi się gęstego, niemal klaustrofobicznego kreskowania, nakładania na siebie kolejnych warstw plam tuszu. Kunszt francuskiego artysty objawia się w tym, jak genialnie zarządza on tłem. W wielu przypadkach pierwszy plan – postacie, ich gesty, proste czynności – służy jedynie za parawan. Prawdziwe zagrożenie, to metafizyczne i to zupełnie dosłowne, kryje się w głębi kadru. Lefeuvre zmusza nas do wytężania wzroku, do szukania w sękach starych drzew, w załamaniach wiejskiego muru czy w cieniach rzucanych przez płomień świecy kształtów, które mogą (ale nie muszą) być demonicznymi sylwetkami. To rysunek, który wymaga czasu. Nie da się przez te plansze przejść szybko, bo ich gęstość stawia opór.

Ta wizualna strona idzie w parze z niemal całkowitym milczeniem bohaterów. W komiksie praktycznie nie ma klasycznych dialogów, nie ma dymków, które porządkowałyby przestrzeń i dawały czytelnikowi poczucie bezpieczeństwa. Zamiast tego otrzymujemy narrację z offu. To głos dawnego kronikarza, staroświecki, niespieszny, chwilami wręcz poetycki, który rezonuje w uszach niczym szeptana przy kominku legenda. Autor doskonale rozumie, że w komiksie grozy najgłośniejsze jest to, co niewypowiedziane. Mimika jego postaci – wykrzywione w niemym krzyku usta, puste, zgaszone spojrzenia zmęczonych wieśniaków – mówi o ich wewnętrznym dramacie znacznie więcej, niż byłby w stanie wyrazić jakikolwiek, nawet najlepiej napisany dialog.

Scenariusz albumu, będący adaptacją pięciu opowiadań Claude’a Seignolle’a, zabiera nas w podróż do świata, który z perspektywy współczesnego czytelnika wydaje się całkowicie egzotyczny. Seignolle, wybitny etnograf i badacz ludowych wierzeń, spędził życie na tropieniu demonicznych postaci w opowieściach francuskiej prowincji. Dla niego diabeł nigdy nie był abstrakcyjnym, teologicznym symbolem zła czy rogatą bestią z hollywoodzkich horrorów klasy B. U Seignolle’a – a za nim u Lefeuvre’a – diabeł to siła organiczna, niemal fizyczny element krajobrazu, który przenika do codzienności przez szczeliny w ludzkiej moralności.

Historie zawarte w tomie rozwijają się w sposób, który może zaskoczyć, a nawet zniecierpliwić odbiorcę wychowanego na nowoczesnej, dynamicznej grozie. Tempo jest tu wybitnie powolne, wręcz hipnotyzujące. Lefeuvre nie spieszy się z budowaniem puenty. Pozwala nam najpierw poczuć chłód wiejskiej chaty, poczuć zapach dymu, ziemi i – jak sugeruje tytuł – tego specyficznego, siarkowego odoru, który zwiastuje nadejście nieczystego.

Ta powolność ma jednak swój głęboki cel artystyczny. Pozwala na pełne zanurzenie w świecie przedstawionym, gdzie granica między tym, co racjonalne, a tym, co nadprzyrodzone, ulega całkowitemu zatarciu. Sprawia także, że finałowe rozstrzygnięcia poszczególnych opowieści uderzają ze zdwojoną mocą. Nie jako nagły zwrot akcji, ale jako nieuchronna konsekwencja ludzkich wyborów. Buduje też unikalną relację z czytelnikiem, który staje się nie tyle widzem spektaklu, ile uczestnikiem dawnego rytuału opowiadania bajek.

W tych pięciu opowieściach nadprzyrodzone zło rzadko kiedy jest inicjatorem dramatu. Ono jedynie odpowiada na wezwanie. Prawdziwym potworem okazuje się tu człowiek – jego chciwość, pycha, małostkowość i niezdolność do powstrzymania własnych, prymitywnych instynktów. Diabeł wchodzi do tych domów tylko dlatego, że drzwi zostały mu szeroko otwarte przez samych gospodarzy.

„Jakby odór diabła” to komiks, który stoi w jawnej opozycji do współczesnych trendów rynkowych. W czasach, gdy powieść graficzna coraz częściej skłania się ku publicystyce, zaangażowaniu społecznemu czy introspektywnej psychoterapii, Twórca proponuje powrót do czystej, gatunkowej klasyki. Nie próbuje na nowo definiować horroru, nie sili się na postmodernistyczne dekonstrukcje czy mruganie do czytelnika z pozycji intelektualnej wyższości.

To dzieło, które traktuje swoje źródła z pełną, niemal religijną powagą. Ta powaga dla niektórych może być jednak barierą. Jeśli szukasz w komiksie szybkich odpowiedzi, skomplikowanych psychologicznie portretów czy dynamicznej akcji, ten album może cię rozczarować swoją prostotą. Opowiadania Seignolle’a mają bowiem strukturę przypowieści – są surowe, bezpośrednie i nie bawią się w niuanse tam, gdzie chodzi o odwieczną walkę dobra ze złem.

„Jakby odór diabła” to bez wątpienia jedna z najbardziej klimatycznych premier tego roku na polskim rynku komiksowym. Laurent Lefeuvre stworzył album, który nie tyle się czyta, ile którym się nasiąka. To powrót do czasów, gdy komiks grozy nie musiał być skomplikowanym traktatem filozoficznym, by dotknąć czegoś głęboko niepokojącego w ludzkiej naturze.

Książka otrzymana w ramach współpracy barterowej.