Wydawca: Bo.wiemLiczba stron: 368
Oprawa: miękka ze skrzydełkami
Tłumaczenie: Mikołaj Denderski
Premiera: 6 listopada 2026 rok
Historia rodziny może
czasami powiedzieć o całym kraju więcej niż niejedna kronika społeczna.
Wystarczy przyjrzeć się temu, co dzieje się za zamkniętymi drzwiami, jakie
historie przekazują sobie kolejne pokolenia i co pozostaje niewypowiedziane. W
debiutanckiej powieści Becky Manawatu rodzinny dramat staje się właśnie takim
punktem wyjścia do opowieści o współczesnej Nowej Zelandii, jej maoryskich
korzeniach i ludziach próbujących odnaleźć własne miejsce w świecie naznaczonym
dawnymi krzywdami.
Sam tytuł jest
znaczący. W języku maoryskim auē to wykrzyknienie wyrażające smutek, żal, ból i
lament. Można usłyszeć w nim zarówno jęk człowieka doświadczającego cierpienia,
jak i rozpaczliwy głos kogoś, kto nie potrafi już dłużej milczeć. To dobry klucz
do powieści Manawatu, choć nie wyczerpuje jej znaczenia. Bo obok bólu
znajdziemy tutaj również humor, dziecięcą wyobraźnię, muzykę i nieoczywiste
gesty solidarności. Autorka nie próbuje przekonywać, że cierpienie uszlachetnia
ani że każdą krzywdę można naprawić. Interesuje ją raczej to, co pozostaje z
człowieka, kiedy rozpadają się więzi, które miały zapewniać mu bezpieczeństwo.
Zanim przyjrzymy się
bohaterom, spróbuję zatrzymać się przy miejscu, w którym rozgrywa się ich
historia. Nowa Zelandia, nazywana przez Maorysów Aotearoą, często funkcjonuje w
europejskiej wyobraźni jako odległy, niemal baśniowy kraj. Kojarzy się z
monumentalnymi krajobrazami, oceanem, górami i niezwykłą przyrodą. Becky
Manawatu pokazuje jednak inną rzeczywistość. Jej Nowa Zelandia nie przypomina
turystycznego folderu. To przestrzeń codziennych zmagań, społecznych
nierówności, rodzinnych konfliktów i historii, która wciąż oddziałuje na życie
współczesnych mieszkańców.
Autorka pochodzi z
Waimangaroa na zachodnim wybrzeżu Wyspy Południowej i jest związana z iwi Ngāi
Tahu, Ngāti Māmoe oraz Waitaha. Jej związki z tym regionem nie są jedynie
biograficznym szczegółem. W Auē krajobraz pozostaje ściśle związany z
doświadczeniem bohaterów. Morze, ziemia i rozległe przestrzenie nie pełnią
funkcji dekoracyjnej. Są częścią świata, do którego postacie należą, nawet
jeśli próbują od niego uciec.
W maoryskiej kulturze
ziemia nie jest jedynie przestrzenią, którą człowiek zamieszkuje lub posiada.
Jest częścią jego pochodzenia i historii. Pojęcie whenua oznacza zarówno
ziemię, jak i łożysko, co dobrze oddaje tę szczególną więź między miejscem a
życiem. W powieści Manawatu nabiera to dodatkowego znaczenia. Bohaterowie mogą
opuszczać swoje domy, próbować uciekać od rodzinnych zobowiązań i szukać nowego
początku, ale nie oznacza to zerwania z tym, co ich ukształtowało.
Manawatu potrafi
wykorzystać tę zależność bez nadmiernego objaśniania jej czytelnikowi. Nie
buduje przewodnika po maoryskiej kulturze i nie traktuje lokalnych tradycji
jako egzotycznego dodatku. Pozwala im współtworzyć narrację. Dzięki temu
Aotearoa nie jest tylko miejscem akcji, ale jednym z ważniejszych wymiarów
całej powieści.
Szczególnie
interesująca jest relacja między braćmi, których drogi po rodzinnej tragedii
rozchodzą się w przeciwnych kierunkach. Taukiri wybiera ucieczkę, ale oddalenie
nie przynosi mu oczekiwanego uwolnienia. Ari zostaje w świecie, którego reguł
nie rozumie i w którym musi nauczyć się funkcjonować bez poczucia
bezpieczeństwa. Jeden próbuje odciąć się od przeszłości, drugi dopiero zaczyna
odkrywać jej znaczenie. Manawatu nie traktuje jednak żadnego z nich jako
prostego przeciwieństwa drugiego. Ich historie pokazują raczej dwa różne
sposoby reagowania na doświadczenie, które przekracza możliwości młodego
człowieka.
To rozwiązanie ma
znaczenie większe niż czysto fabularne. Bohaterowie nie dysponują pełną wiedzą
o sobie nawzajem. Nie rozumieją wszystkich decyzji rodziców, nie potrafią
właściwie nazwać własnych emocji, a przeszłość często znają jedynie z opowieści
lub domysłów. W rodzinie, w której tak wiele pozostaje niewypowiedziane,
milczenie staje się kolejnym sposobem przekazywania krzywdy.
Spojrzeć na tę
historię należy również przez pryzmat maoryskiego pojęcia whakapapa. Zwykle
tłumaczy się je jako genealogię lub rodowód, ale jego znaczenie jest znacznie
szersze. Obejmuje sieć relacji łączących człowieka z przodkami, rodziną,
społecznością, ziemią i światem przyrody. Pochodzenie nie jest tutaj wyłącznie
informacją o tym, kim byli rodzice. Stanowi część odpowiedzi na pytanie, kim
jesteśmy i do jakiej wspólnoty należymy.
Nie oznacza to
jednak, że Manawatu traktuje pochodzenie jako wyrok. Pojawia się tu kolejny
ważny kontekst kulturowy – whānau, czyli rodzina rozumiana szerzej niż
wyłącznie biologiczne pokrewieństwo. Więzi mogą powstawać również poprzez
wspólnotę, troskę i odpowiedzialność. Relacja Ariego z sąsiadką Beth i jej
ojcem Tomem nabiera w tym świetle szczególnego znaczenia. Pokazuje, że rodzina
nie zawsze jest tym, co otrzymujemy przy narodzinach. Czasami staje się tym, co
budujemy z innymi ludźmi, często bardzo powoli i mimo wcześniejszych
rozczarowań.
Powieść Manawatu
można umieścić w szerszym nurcie nowozelandzkiej literatury podejmującej temat
społecznych nierówności, przemocy i maoryskiej tożsamości. Nie jest to jednak
tradycja jednorodna. Jej ważne dzieła różnią się zarówno sposobem opowiadania,
jak i spojrzeniem na relacje między kulturą, historią a współczesnością.
W tym miejscu można
wspomnieć dwa nazwiska – Witi Ihimaera i
Patricia Grace, których twórczość odegrała ważną rolę w rozwoju współczesnej
literatury maoryskiej i jest częściowo dostępna po polsku. Ich książki pomagały
przesuwać perspektywę z opowiadania o Maorysach jako przedmiocie obserwacji ku
literaturze, w której sami stają się podmiotami własnych historii. To istotna
zmiana, szczególnie jeśli pamiętamy o kolonialnej przeszłości Nowej Zelandii,
utracie ziemi, polityce asymilacyjnej i konsekwencjach osłabiania tradycyjnych
struktur społecznych.
„Auē” podejmuje część
tych tematów, ale nie jest prostym powtórzeniem wcześniejszych opowieści.
Manawatu interesuje się przede wszystkim tym, jak wielkie procesy historyczne
przenikają do codzienności. Nie próbuje wyjaśnić każdego rodzinnego dramatu
kolonializmem ani nie sprowadza bohaterów do reprezentantów określonej grupy
społecznej. Pokazuje raczej, że osobiste doświadczenia nie powstają w próżni.
Na ich kształt wpływają warunki życia, historia społeczności, dostępne
możliwości i relacje, w których człowiek dorasta.
„Auē” nie jest
wyłącznie powieścią realistyczną. W jej strukturze pojawiają się elementy
duchowe, baśniowe i niemal gotyckie. Zmarli nie zostają całkowicie wykluczeni
ze świata żywych, dziecięca wyobraźnia miesza się z rzeczywistością, a niektóre
obrazy powracają z siłą symboli. W ten sposób książka nie zamyka się w
społecznej diagnozie, lecz pozostawia przestrzeń dla tego, co trudne do
racjonalnego uporządkowania.
Jednym z
najciekawszych wymiarów powieści jest obecność języka maoryskiego. Nie chodzi
jedynie o pojedyncze słowa, nazwy czy zwroty wplecione w anglojęzyczną
narrację. Istotniejsze jest to, że język staje się nośnikiem określonego
sposobu rozumienia świata.
Wrócić wypada do
pojęć whenua, whakapapa i whānau. Każde z nich obejmuje znaczenia, których nie
da się w pełni zamknąć w jednym polskim odpowiedniku. Podobnie jest z whakamā,
często tłumaczonym jako wstyd. To doświadczenie może wiązać się z zakłopotaniem,
upokorzeniem, poczuciem utraty twarzy czy społecznym zawstydzeniem. W
kontekście powieści zastanawiać się można, jak taki wstyd wpływa na bohaterów.
Czy pozwala im mówić o krzywdzie, czy przeciwnie, zamyka ich w milczeniu i
utrudnia szukanie pomocy?
Pojęć tych nie należy
traktować jak słownikowych ciekawostek. Ich obecność przypomina, że czytelnik
wkracza do świata, którego nie zna w całości i którego nie musi w pełni oswoić.
Literatura nie zawsze powinna tłumaczyć wszystko na język odbiorcy. Czasami jej
siła polega na pozostawieniu pewnych znaczeń w ich własnym kulturowym
otoczeniu.
W tym sensie tytułowe
„Auē” również nabiera dodatkowej głębi. To nie tylko nazwa emocji, lecz także
dźwięk. Krzyk, lament, jęk. Coś, co pojawia się przed uporządkowaną opowieścią,
zanim człowiek znajdzie słowa pozwalające wyjaśnić własne doświadczenie.
Zapytać więc można, czy cała powieść nie jest właśnie próbą nadania kształtu
temu, co początkowo pozostaje jedynie bólem.
Wśród najbardziej
przejmujących elementów książki znajduje się sposób, w jaki Manawatu
przedstawia dziecięcą wyobraźnię. Ari nie jest wyłącznie biernym obserwatorem
przemocy dorosłych. Próbuje tworzyć własne sposoby oswajania rzeczywistości, a
jego relacja z Beth pokazuje, jak wielką rolę mogą odgrywać fantazja, zabawa i
wspólne wymyślanie historii.
Szczególnie wymowny
jest motyw plastrów. Ari przykleja je nie tylko na rzeczywiste skaleczenia, ale
również na miejsca, które nie zostały fizycznie zranione. To prosty gest, a
zarazem niezwykle pojemna metafora. Dziecko próbuje w ten sposób opatrzyć coś, czego
nie potrafi nazwać i czego nie da się zobaczyć. Rany psychiczne stają się
równie realne jak te na skórze, nawet jeśli dorośli nie chcą ich dostrzegać.
Manawatu nie
idealizuje przy tym dzieciństwa. Ari i Beth bywają przekorni, zabawni, uparci,
a ich sposób myślenia potrafi zaskakiwać. Humor nie jest dodatkiem
rozładowującym napięcie, lecz ważnym elementem świata przedstawionego. Dzięki
niemu bohaterowie zachowują własną podmiotowość i nie stają się wyłącznie
ofiarami, których cierpienie ma poruszyć czytelnika.
Równie istotna jest
obecność muzyki, ptaków i morza. Motywy te powracają w różnych momentach
opowieści, zmieniając znaczenie wraz z perspektywą bohaterów. Ocean może
oznaczać wolność, oczyszczenie, ale również niebezpieczeństwo i pragnienie
zniknięcia. Muzyka pozwala wyrazić to, czego nie da się wypowiedzieć wprost.
Natura nie jest przy tym jednoznacznym schronieniem i nie rozwiązuje ludzkich
problemów, lecz pozostaje częścią świata, w którym człowiek próbuje odnaleźć
własne miejsce.
„Auē” nie daje
łatwych odpowiedzi. Nie proponuje prostego podziału na winnych i niewinnych,
dobrych i złych. Pokazuje ludzi uwikłanych w przeszłość, którzy sami nie zawsze
potrafią rozpoznać źródła swoich decyzji. Przemoc, uzależnienia, wstyd i
społeczne wykluczenie tworzą rzeczywistość, w której nawet najprostsze gesty
bliskości okazać się mogą niezwykle trudne.
A jednak powieść nie
jest pozbawiona nadziei. Nie wynika ona z przekonania, że wszystko można
naprawić ani że miłość automatycznie przezwycięża krzywdę. Jej źródłem jest
raczej obecność drugiego człowieka. Beth i Tom pokazują, że troska nie musi
wynikać z biologicznego pokrewieństwa, że odpowiedzialność można przyjąć
dobrowolnie i że czasami wystarczy ktoś, kto nie odwróci wzroku, by pojawiła
się możliwość innego życia.
Becky Manawatu
stworzyła powieść, którą czytać można na wielu poziomach. Jako historię rodziny
naznaczonej przemocą, jako opowieść o maoryskiej tożsamości, jako literacką
refleksję nad kolonialnym dziedzictwem, ale również jako książkę o pamięci i
granicach ludzkiego zrozumienia. Jej siła tkwi w tym, że żadna z tych
perspektyw nie unieważnia pozostałych.
Najbardziej
interesuje jednak pytanie, które pozostaje po zamknięciu książki: czy jesteśmy
skazani na powtarzanie historii, którą odziedziczyliśmy? Czy można zachować
więź z własnym pochodzeniem, nie przejmując wszystkich jego ran? Manawatu
jednoznacznej odpowiedzi nie udziela. Pokazuje natomiast, że przeszłości nie da
się po prostu wymazać, ale nie musi ona również rozstrzygać o wszystkim, co
wydarzy się później.
I może właśnie
dlatego tytułowy krzyk nie jest wyłącznie głosem rozpaczy. Jest również
przypomnieniem, że cierpienie potrzebuje świadków, a człowiek nie powinien
zostawać z nim sam. W świecie Auē nie każda rana może zostać zagojona i nie
każda historia kończy się pojednaniem. Czasami jednak pojawia się ktoś, kto
wyciąga rękę, przykleja plaster na niewidzialne skaleczenie i po prostu
zostaje. To niewiele wobec ciężaru całej przeszłości, lecz być może właśnie od
takich gestów zaczyna się jej zmiana.
Książka otrzymana w ramach współpracy barterowej.